Thứ tự các bước quyết định rủi ro, không chỉ quyết định tiến độ

Phần lớn thương vụ hỏng không phải vì hai bên không thống nhất được giá, mà vì một việc đáng lẽ phải làm trước lại bị đẩy xuống sau. Ký hợp đồng rồi mới soát xét pháp lý. Chuyển tiền rồi mới phát hiện phải thông báo tập trung kinh tế. Thống nhất giá rồi mới biết lịch sử góp vốn của công ty mục tiêu không sạch.

Dưới đây là trình tự các bước, với mốc pháp lý bắt buộc ở từng chỗ. Về việc chọn giữa sáp nhập và mua cổ phần, xem bài mua bán sáp nhập doanh nghiệp.

Bước 1 — Chốt cấu trúc giao dịch trước khi bàn giá

Ba cấu trúc phổ biến: mua cổ phần hoặc phần vốn góp, mua tài sản và hoạt động kinh doanh, hoặc sáp nhập theo Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020.

Khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ ai gánh nợ cũ. Theo điểm c khoản 2 Điều 201, công ty nhận sáp nhập đương nhiên kế thừa toàn bộ quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của công ty bị sáp nhập, gồm cả các khoản nợ chưa thanh toán và hợp đồng lao động. Mua cổ phần thì pháp nhân mục tiêu vẫn còn, nên rủi ro cũ vẫn nằm nguyên trong đó. Mua tài sản là cấu trúc tách bạch nhất, nhưng đổi lại phải làm lại giấy phép và chuyển từng hợp đồng.

Chốt cấu trúc trước, vì nó quyết định toàn bộ phạm vi soát xét và nội dung hợp đồng ở các bước sau.

Bước 2 — Thỏa thuận bảo mật, rồi mới mở hồ sơ

Bước soát xét đòi bên bán mở sổ sách, hợp đồng, hồ sơ lao động và thuế. Thỏa thuận bảo mật ký trước, có điều khoản về phạm vi sử dụng thông tin và nghĩa vụ trả lại hoặc tiêu hủy khi giao dịch không thành.

Bản ghi nhớ hoặc điều khoản sơ bộ thường ký cùng giai đoạn này. Cần ghi rõ phần nào ràng buộc, phần nào không — nhất là điều khoản độc quyền đàm phán và điều khoản chi phí.

Bước 3 — Soát xét pháp lý

Đây là bước tốn thời gian nhất và cũng là bước tạo ra giá trị đàm phán lớn nhất. Những mục không được bỏ qua:

· Lịch sử góp vốn. Đối chiếu ba thứ với nhau: giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, sổ đăng ký cổ đông, và chứng từ thanh toán từng đợt góp. Ba thứ lệch nhau là dấu hiệu cần đào sâu — xem tăng khống vốn điều lệ.
· Tư cách sở hữu phần vốn. Cổ phần có bị cầm cố, thế chấp, hay đang tranh chấp không.
· Đất đai và tài sản gắn liền. Hình thức sử dụng đất, thời hạn, điều kiện chuyển nhượng.
· Lao động. Số lượng, loại hợp đồng, nợ bảo hiểm, cam kết với người lao động.
· Hợp đồng đang thực hiện. Đặc biệt các hợp đồng có điều khoản chấm dứt khi đổi chủ sở hữu.
· Thuế. Các kỳ đã quyết toán, các khoản đang bị truy thu hoặc đang khiếu nại.
· Tranh chấp. Vụ việc đang ở tòa, trọng tài, hoặc thi hành án.

Kết quả soát xét không chỉ để quyết định mua hay không. Nó chuyển thành ba thứ trong hợp đồng: điều chỉnh giá, điều kiện tiên quyết phải khắc phục trước khi chuyển tiền, và cam đoan bảo đảm kèm cơ chế bồi hoàn.

Bước 4 — Định giá

Định giá đi sau soát xét, không đi trước. Một con số đưa ra khi chưa biết công ty mục tiêu đang nợ thuế hay đang bị kiện là con số phải thương lượng lại.

Phương pháp và quy trình xem bài định giá doanh nghiệp.

Bước 5 — Hợp đồng

Với giao dịch mua cổ phần hoặc phần vốn góp, hợp đồng là hợp đồng chuyển nhượng, nội dung do hai bên thỏa thuận trong khuôn khổ Luật Doanh nghiệp và Bộ luật Dân sự.

Với sáp nhập, điểm a khoản 2 Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020 ấn định các nội dung chủ yếu bắt buộc của hợp đồng sáp nhập: tên và địa chỉ trụ sở chính của công ty nhận sáp nhập và công ty bị sáp nhập; thủ tục và điều kiện sáp nhập; phương án sử dụng lao động; cách thức, thủ tục, thời hạn và điều kiện chuyển đổi tài sản, chuyển đổi phần vốn góp, cổ phần, trái phiếu của công ty bị sáp nhập thành phần vốn góp, cổ phần, trái phiếu của công ty nhận sáp nhập; và thời hạn thực hiện sáp nhập. Thiếu một mục là hồ sơ có thể bị trả lại.

Bước 6 — Phê duyệt nội bộ

Điểm b khoản 2 Điều 201 yêu cầu các thành viên, chủ sở hữu công ty hoặc các cổ đông của các công ty liên quan thông qua hợp đồng sáp nhập và Điều lệ công ty nhận sáp nhập, rồi mới đăng ký doanh nghiệp cho công ty nhận sáp nhập.

Cùng điểm này đặt ra hai nghĩa vụ thông báo trong 15 ngày kể từ ngày thông qua: gửi hợp đồng sáp nhập đến tất cả chủ nợ và thông báo cho người lao động biết.

Với giao dịch mua cổ phần, thẩm quyền quyết định nằm ở Đại hội đồng cổ đông hay Hội đồng quản trị tùy giá trị giao dịch và tùy Điều lệ công ty. Phải đọc Điều lệ và đối chiếu với Luật Doanh nghiệp trước khi ký, vì một hợp đồng ký vượt thẩm quyền là rủi ro bị kiện hủy.

Bước 7 — Cửa nhà nước

Thông báo tập trung kinh tế. Khoản 1 Điều 33 Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 buộc nộp hồ sơ thông báo đến Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi tiến hành tập trung kinh tế, nếu thuộc ngưỡng thông báo. Khoản 1 Điều 13 Nghị định số 35/2020/NĐ-CP đặt ngưỡng cho doanh nghiệp thông thường: tổng tài sản trên thị trường Việt Nam từ 3.000 tỷ đồng, hoặc tổng doanh thu bán ra, doanh số mua vào từ 3.000 tỷ đồng, hoặc giá trị giao dịch từ 1.000 tỷ đồng, hoặc thị phần kết hợp từ 20% trở lên trên thị trường liên quan. Chạm một tiêu chí là phát sinh nghĩa vụ.

Thủ tục đầu tư với nhà đầu tư nước ngoài. Điểm đ khoản 1 Điều 44 Nghị định số 168/2025/NĐ-CP yêu cầu trong hồ sơ đăng ký thay đổi vốn điều lệ phải có bản sao văn bản của Cơ quan đăng ký đầu tư chấp thuận việc góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp của nhà đầu tư nước ngoài, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, với trường hợp phải thực hiện thủ tục này theo Luật Đầu tư.

Bước 8 — Đăng ký thay đổi và việc hậu giao dịch

Từ ngày 01/7/2025, thủ tục đăng ký doanh nghiệp theo Nghị định số 168/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025, thay thế Nghị định số 01/2021/NĐ-CP.

Trường hợp thay đổi vốn điều lệ, phần vốn góp hoặc tỷ lệ phần vốn góp: Điều 44. Trường hợp sáp nhập: Điều 55 quy định việc đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp đối với công ty bị tách và công ty nhận sáp nhập. Khoản 4 Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020 giao Cơ quan đăng ký kinh doanh cập nhật tình trạng pháp lý của công ty bị sáp nhập trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp.

Việc hậu giao dịch thường bị coi nhẹ nhưng là nơi phát sinh tranh chấp: cập nhật sổ đăng ký cổ đông, bàn giao con dấu, giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp bản gốc, sổ sách và chứng từ kế toán, đổi người đại diện theo pháp luật, và thông báo tới ngân hàng, đối tác, cơ quan thuế.