Mua bán doanh nghiệp: Quy trình, hình thức, rủi ro pháp lý và chiến lược M&A an toàn

Tác giả: Lê Phương Thành Investment · M&A · corporate finance · transaction structuring

Mua bán doanh nghiệp là gì và sự khác biệt với sáp nhập, hợp nhất doanh nghiệp

Mua bán doanh nghiệp là việc một hoặc nhiều nhà đầu tư thực hiện nhận chuyển nhượng toàn bộ hoặc một phần vốn góp, cổ phần hoặc tài sản của một doanh nghiệp đang hoạt động nhằm giành quyền sở hữu, chi phối hoặc kiểm soát toàn bộ hay một phần hoạt động của doanh nghiệp đó. Giao dịch này là cốt lõi của hoạt động mua bán doanh nghiệp m&a, tạo điều kiện cho các nhà đầu tư mở rộng quy mô kinh doanh, thâm nhập thị trường mới hoặc tối ưu hóa cấu trúc vốn một cách nhanh chóng thay vì phải khởi tạo doanh nghiệp từ đầu.

Trong thực tiễn thương mại và quản trị vốn, rất nhiều chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam thường nhầm lẫn giữa hoạt động mua bán chuyển nhượng doanh nghiệp với các hình thức tổ chức lại doanh nghiệp khác như sáp nhập hoặc hợp nhất. Việc phân biệt chính xác các khái niệm này có ý nghĩa quyết định đối với việc xác định tư cách pháp lý, nghĩa vụ chịu trách nhiệm tài sản và quy trình thủ tục hành chính áp dụng cho từng giao dịch.

Theo quy định của Luật Doanh nghiệp 2020, sáp nhập doanh nghiệp là việc một hoặc một số công ty chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang một công ty khác, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập. Hợp nhất doanh nghiệp là việc hai hoặc nhiều công ty hợp nhất thành một công ty mới, đồng thời chấm dứt hoàn toàn sự tồn tại của các công ty bị hợp nhất. Trong khi đó, giao dịch mua bán doanh nghiệp thông qua mua cổ phần hoặc phần vốn góp thường không làm chấm dứt sự tồn tại pháp lý của công ty mục tiêu. Doanh nghiệp mục tiêu vẫn duy trì mã số thuế, tư cách pháp nhân và tiếp tục vận hành dưới sự điều hành của chủ sở hữu mới.

Các hình thức mua bán doanh nghiệp phổ biến hiện nay

Khi tiến hành giao dịch mua bán doanh nghiệp, các bên có thể lựa chọn nhiều cấu trúc giao dịch khác nhau tùy thuộc vào loại hình doanh nghiệp mục tiêu, mục tiêu chiến lược và mức độ chấp nhận rủi ro của bên mua. Dưới đây là phân tích chi tiết về ưu điểm và nhược điểm của từng hình thức.

Mua cổ phần trong công ty cổ phần

Đây là hình thức phổ biến nhất đối với loại hình công ty cổ phần, trong đó bên mua nhận chuyển nhượng cổ phần từ các cổ đông hiện hữu hoặc mua cổ phần mới phát hành của công ty.

Ưu điểm: Thủ tục chuyển nhượng diễn ra linh hoạt, không làm gián đoạn hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và kế thừa nguyên vẹn các giấy phép con, hợp đồng thương mại hiện có.
Nhược điểm: Bên mua phải chịu toàn bộ rủi ro kế thừa đối với các nghĩa vụ nợ, nợ thuế ẩn tàng hoặc các tranh chấp phát sinh từ giai đoạn hoạt động trước đó của công ty mục tiêu.

Mua phần vốn góp trong công ty trách nhiệm hữu hạn

Áp dụng đối với công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên hoặc hai thành viên trở lên, bên mua nhận chuyển nhượng phần vốn góp từ chủ sở hữu hoặc các thành viên góp vốn hiện hữu.

Ưu điểm: Cấu trúc sở hữu gọn gàng, cho phép nhà đầu tư dễ dàng kiểm soát bộ máy quản trị nội bộ sau khi hoàn tất giao dịch.
Nhược điểm: Pháp luật quy định ưu tiên chào bán phần vốn góp cho các thành viên hiện hữu trong công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên trước khi bán cho người ngoài, đòi hỏi phải tuân thủ nghiêm ngặt thời hạn 30 ngày theo quy định.

Mua tài sản của doanh nghiệp

Thay vì mua tư cách pháp nhân của công ty, bên mua chỉ lựa chọn mua các tài sản cụ thể như nhà xưởng, máy móc, dây chuyền sản xuất, quyền sử dụng đất hoặc quyền sở hữu trí tuệ của bên bán.

Ưu điểm: Bên mua hoàn toàn loại bỏ được rủi ro nợ ẩn, nợ thuế và các tranh chấp pháp lý quá khứ của công ty bán, vì bên bán vẫn giữ lại pháp nhân cũ và tự chịu trách nhiệm về các khoản nợ phát sinh.
Nhược điểm: Tốn nhiều thời gian và chi phí để thực hiện sang tên từng tài sản, ký lại toàn bộ hợp đồng lao động, hợp đồng thương mại và phải xin cấp lại các giấy phép hoạt động từ đầu.

Mua toàn bộ doanh nghiệp tư nhân

Theo quy định của pháp luật doanh nghiệp, chủ doanh nghiệp tư nhân có quyền bán toàn bộ doanh nghiệp của mình cho cá nhân hoặc tổ chức khác.

Ưu điểm: Thủ tục ghi nhận chuyển nhượng tương đối rõ ràng theo quy định riêng cho loại hình doanh nghiệp tư nhân.
Nhược điểm: Sau khi bán doanh nghiệp, chủ doanh nghiệp tư nhân vẫn phải liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản phát sinh trong thời gian trước ngày bàn giao, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Quy trình mua bán doanh nghiệp chuẩn pháp lý qua các bước

Một thương vụ mua bán doanh nghiệp thành công đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia pháp lý, tài chính và quản trị. Việc tuân thủ một quy trình từng bước chuẩn mực sẽ giúp tối đa hóa giá trị giao dịch và kiểm soát rủi ro cho các bên.

Bước 1: Tiếp cận thông tin và ký thỏa thuận bảo mật NDA. Bên bán và bên mua trao đổi thông tin sơ bộ về doanh nghiệp mục tiêu sau khi ký kết thỏa thuận bảo mật nhằm bảo vệ các dữ liệu kinh doanh nhạy cảm.
Bước 2: Ký ý định thư LOI hoặc biên bản ghi nhớ MOU. Xác lập các nguyên tắc giao dịch cơ bản, khung giá dự kiến, thời hạn độc quyền đàm phán và lộ trình thực hiện thương vụ.
Bước 3: Thực hiện thẩm định toàn diện Due Diligence. Bên mua cử đội ngũ luật sư và kiểm toán viên tiến hành thẩm định pháp lý, thẩm định tài chính, thuế và hoạt động vận hành của công ty mục tiêu.
Bước 4: Định giá và đàm phán hợp đồng mua bán doanh nghiệp SPA. Dựa trên kết quả thẩm định, các bên thống nhất giá bán thực tế, cấu trúc thanh toán, các cam kết bảo đảm và soạn thảo hợp đồng chuyển nhượng cổ phần hoặc phần vốn góp.
Bước 5: Xin chấp thuận của cơ quan quản lý nhà nước. Thực hiện thủ tục thông báo tập trung kinh tế theo Luật Cạnh tranh nếu vượt ngưỡng thị phần, hoặc xin chấp thuận góp vốn, mua cổ phần đối với nhà đầu tư nước ngoài theo quy định của Luật Đầu tư.
Bước 6: Hoàn tất giao dịch Closing và đăng ký thay đổi doanh nghiệp. Các bên ký kết hợp đồng chính thức, bàn giao tài sản, thanh toán tiền và tiến hành thủ tục đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư.

Về thời gian thực hiện, một thương vụ mua bán doanh nghiệp thông thường kéo dài từ 3 đến 6 tháng. Đối với các giao dịch quy mô lớn, cấu trúc phức tạp hoặc liên quan đến doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, thời gian có thể kéo dài từ 9 đến 12 tháng do phải thực hiện nhiều bước thẩm định và xin cấp phép chuyên ngành từ các bộ ngành liên quan.

Định giá, thuế và hồ sơ cần chuẩn bị trong mua bán doanh nghiệp

Việc định giá chính xác và tuân thủ nghĩa vụ thuế khi thực hiện giao dịch mua bán chuyển nhượng doanh nghiệp là yêu cầu cốt lõi giúp bảo vệ dòng vốn của nhà đầu tư.

Về phương pháp định giá doanh nghiệp, thực tiễn M&A tại Việt Nam thường áp dụng ba phương pháp cơ bản. Phương pháp giá trị tài sản ròng NAV căn cứ vào tổng giá trị tài sản thực tế trừ đi tổng nợ phải trả. Phương pháp chiết khấu dòng tiền DCF dựa trên khả năng tạo ra dòng tiền trong tương lai của công ty. Phương pháp so sánh thị trường đánh giá dựa trên các chỉ số tài chính như P/E hoặc EBITDA của các doanh nghiệp tương đồng trong cùng ngành. Một mức giá được coi là hợp lý khi dung hòa được kỳ vọng về tài sản hữu hình của bên bán và khả năng sinh lời tương lai mà bên mua đánh giá.

Về thuế và nghĩa vụ tài chính phát sinh khi chuyển nhượng, pháp luật thuế hiện hành quy định cụ thể cho từng chủ thể và hình thức giao dịch:

Thuế thu nhập cá nhân đối với chuyển nhượng cổ phần trong công ty cổ phần: Cá nhân chuyển nhượng cổ phần nộp thuế thu nhập cá nhân với thuế suất 0,1% trên giá chuyển nhượng từng lần, không phụ thuộc vào việc giao dịch có phát sinh lợi nhuận hay không.
Thuế thu nhập cá nhân đối với chuyển nhượng phần vốn góp trong công ty TNHH: Cá nhân nộp thuế với thuế suất 20% tính trên phần thu nhập ròng, tức giá bán trừ giá mua ban đầu và chi phí chuyển nhượng hợp lý.
Thuế thu nhập doanh nghiệp đối với tổ chức chuyển nhượng vốn hoặc cổ phần: Doanh nghiệp chuyển nhượng vốn góp hoặc cổ phần nộp thuế thu nhập doanh nghiệp với thuế suất 20% trên phần lợi nhuận phát sinh từ hoạt động chuyển nhượng.
Lệ phí trước bạ: Trường hợp mua bán tài sản là bất động sản hoặc phương tiện vận tải, bên nhận chuyển nhượng phải thực hiện nộp lệ phí trước bạ theo quy định khi đăng ký quyền sở hữu.

Hồ sơ giấy tờ cần chuẩn bị cho thủ tục chuyển nhượng tại cơ quan đăng ký kinh doanh bao gồm: Thông báo thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp, Nghị quyết và Biên bản họp của Hội đồng thành viên hoặc Đại hội đồng cổ đông thông qua việc chuyển nhượng, Hợp đồng mua bán chuyển nhượng cổ phần hoặc phần vốn góp, Biên bản thanh lý hợp đồng chuyển nhượng, Danh sách thành viên hoặc sổ đăng ký cổ đông cập nhật, bản sao giấy tờ chứng thực cá nhân hoặc giấy đăng ký kinh doanh của bên mua và bên bán.

Rủi ro pháp lý thường gặp và vai trò của bên môi giới mua bán doanh nghiệp

Hoạt động mua bán doanh nghiệp tiềm ẩn rất nhiều cạm bẫy pháp lý mà nếu không được khảo sát tỉ mỉ, bên mua có thể đối mặt với những tổn thất tài chính nặng nề sau khi tiếp quản.

Các rủi ro pháp lý phổ biến nhất bao gồm: rủi ro nợ ẩn và nghĩa vụ thuế chưa kê khai; rủi ro tranh chấp lao động phát sinh do nợ bảo hiểm xã hội hoặc sa thải nhân sự không đúng quy định; rủi ro từ các hợp đồng thương mại dở dang có chứa điều khoản chấm dứt khi có sự thay đổi quyền kiểm soát; và rủi ro về sở hữu trí tuệ khi nhãn hiệu hay bản quyền công nghệ chưa được đăng ký bảo hộ hợp pháp hoặc đang bị cầm cố, thế chấp.

Để phòng ngừa các rủi ro này, hợp đồng mua bán doanh nghiệp phải được thiết lập các cơ chế bảo vệ chặt chẽ như: Điều khoản Tuyên bố và Cam đoan của bên bán về tính trung thực của báo cáo tài chính và pháp lý; Điều khoản Bồi hoàn cam kết gánh chịu chi phí nếu phát sinh rủi ro cũ; và Cơ chế Ký quỹ giữ lại, trong đó bên mua giữ lại từ 10% đến 20% giá trị giao dịch tại ngân hàng trong thời hạn 12 đến 24 tháng để bảo đảm cho các nghĩa vụ phát sinh sau chuyển nhượng.

Trong bối cảnh đó, vai trò của bên môi giới mua bán doanh nghiệp và đơn vị tư vấn chuyên nghiệp là vô cùng cấp thiết. Bên môi giới mua bán doanh nghiệp không chỉ làm cầu nối kết nối thông tin giữa bên mua và bên bán, mà còn phối hợp với các luật sư M&A để định giá khách quan, thiết lập cấu trúc giao dịch tối ưu, điều phối quá trình thẩm định pháp lý và đứng ra đàm phán các điều khoản hợp đồng cân bằng lợi ích cho cả hai bên. Doanh nghiệp nên sử dụng dịch vụ mua bán doanh nghiệp chuyên nghiệp ngay từ giai đoạn bắt đầu tìm kiếm đối tác để tránh lãng phí thời gian và hạn chế tối đa các sai lầm pháp lý đắt giá.

Quy định về mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài

Việc nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào các giao dịch mua bán doanh nghiệp tại Việt Nam chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của các quy định về mua bán doanh nghiệp trong hệ thống Luật Đầu tư 2020, Luật Doanh nghiệp 2020 và các cam kết quốc tế.

Khi bên mua là nhà đầu tư nước ngoài, giao dịch phải đáp ứng các điều kiện khắt khe về tỷ lệ sở hữu vốn điều lệ tối đa đối với các ngành nghề kinh doanh có điều kiện hoặc chưa cam kết mở cửa thị trường. Bên cạnh đó, nhà đầu tư nước ngoài bắt buộc phải thực hiện thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp tại Sở Kế hoạch và Đầu tư trước khi thực hiện việc thay đổi cổ đông, thành viên nếu thuộc trường hợp kinh doanh ngành nghề có điều kiện hoặc việc mua bán làm tăng tỷ lệ sở hữu nước ngoài tại doanh nghiệp nắm giữ quyền sử dụng đất tại khu vực biên giới, đảo, xã vùng ven biển.

Về mặt quản lý ngoại hối, mọi giao dịch thanh toán tiền mua bán chuyển nhượng vốn góp hoặc cổ phần giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà đầu tư Việt Nam bắt buộc phải thực hiện thông qua Tài khoản vốn đầu tư trực tiếp DICA hoặc Tài khoản vốn đầu tư gián tiếp IICA mở tại ngân hàng thương mại được phép hoạt động tại Việt Nam, tuân thủ đúng quy định của Ngân hàng Nhà nước.

Câu hỏi thường gặp về mua bán doanh nghiệp

Mua bán doanh nghiệp khác gì sáp nhập doanh nghiệp?

Mua bán doanh nghiệp là việc nhận chuyển nhượng vốn hoặc tài sản để nắm quyền kiểm soát công ty mà không làm chấm dứt sự tồn tại của pháp nhân mục tiêu, còn sáp nhập doanh nghiệp làm chấm dứt hoàn toàn sự tồn tại pháp lý của công ty bị sáp nhập vào công ty nhận sáp nhập.

Thời gian hoàn tất một thương vụ mua bán doanh nghiệp mất bao lâu?

Một thương vụ mua bán doanh nghiệp thông thường mất từ 3 đến 6 tháng tùy thuộc vào quy mô công ty, tiến độ thẩm định pháp lý, tài chính và thời gian thực hiện các thủ tục chấp thuận hành chính tại cơ quan nhà nước.

Bên mua có phải chịu trách nhiệm về các khoản nợ cũ của công ty không?

Nếu thực hiện mua cổ phần hoặc phần vốn góp thì bên mua kế thừa toàn bộ nghĩa vụ nợ cũ của công ty mục tiêu, còn nếu thực hiện mua tài sản thì bên mua không phải chịu trách nhiệm về các khoản nợ cũ của công ty bán.

Thuế chuyển nhượng cổ phần công ty cổ phần được tính như thế nào?

Cá nhân chuyển nhượng cổ phần trong công ty cổ phần phải nộp thuế thu nhập cá nhân với thuế suất 0,1% tính trên tổng giá trị chuyển nhượng từng lần, bất kể giao dịch đó có phát sinh lãi hay lỗ.

Căn cứ pháp lý và dịch vụ mua bán doanh nghiệp của UNICAP

Toàn bộ các phân tích và hướng dẫn trong bài viết này dựa trên hệ thống luật mua bán doanh nghiệp và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành của Việt Nam, bao gồm: Luật Doanh nghiệp 2020 (Luật số 59/2020/QH14), Luật Đầu tư 2020 (Luật số 61/2020/QH14), Luật Cạnh tranh 2018 (Luật số 23/2018/QH14), Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế thu nhập cá nhân, Nghị định 01/2021/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp, Nghị định 31/2021/NĐ-CP hướng dẫn Luật Đầu tư và Nghị định 35/2020/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Cạnh tranh.

Mua bán doanh nghiệp là một hành trình phức tạp đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về pháp lý, tài chính và kỹ năng đàm phán chiến lược. Một sơ suất nhỏ trong khâu thẩm định hoặc soạn thảo hợp đồng có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng kéo dài nhiều năm sau giao dịch.

Nếu quý doanh nghiệp và các nhà đầu tư đang tìm kiếm giải pháp tư vấn M&A an toàn, hiệu quả hoặc cần kết nối đối tác mua bán uy tín, hãy liên hệ ngay với UNICAP. UNICAP là đơn vị tư vấn đầu tư và quản trị vốn thuộc hệ sinh thái Unilaw, sở hữu đội ngũ luật sư và chuyên gia tài chính giàu kinh nghiệm thực chiến trong hàng trăm thương vụ M&A tại Việt Nam. Chúng tôi cung cấp dịch vụ mua bán doanh nghiệp trọn gói, từ thẩm định pháp lý Due Diligence, định giá, cấu trúc giao dịch, soạn thảo hợp đồng SPA đến hoàn tất thủ tục đăng ký nhà nước, bảo vệ tối đa quyền lợi của khách hàng tại website holding.unilaw.vn.

UNICAP