Chiến lược M&A bắt đầu từ việc chọn hình thức giao dịch

Phần lớn tranh chấp hậu M&A không sinh ra từ giá mua, mà từ việc hai bên chọn một hình thức giao dịch không khớp với mục tiêu của mình. Mua cổ phần, sáp nhập, hợp nhất và mua tài sản dẫn tới bốn hệ quả pháp lý rất khác nhau về pháp nhân, về nợ cũ và về thủ tục đăng ký. Chiến lược M&A, vì vậy, là bài toán chọn cấu trúc trước, rồi mới tới định giá và đàm phán.

Bài này đặt bốn hình thức cạnh nhau theo đúng quy định của Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật 76/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025), sau đó nói tới ngưỡng phải thông báo tập trung kinh tế và hai rủi ro mà tòa án đã chỉ ra trong các vụ việc cụ thể.

Mua cổ phần hoặc phần vốn góp: pháp nhân giữ nguyên

Đây là hình thức phổ biến nhất. Bên mua nhận chuyển nhượng cổ phần hoặc phần vốn góp từ cổ đông, thành viên hiện hữu. Doanh nghiệp mục tiêu không bị chấm dứt, không bị thay đổi mã số thuế, giữ nguyên hợp đồng và giấy phép đang có. Thứ thay đổi chỉ là người chủ sở hữu phần vốn.

Hệ quả quan trọng nhất của cấu trúc này: toàn bộ nghĩa vụ cũ của doanh nghiệp vẫn nằm nguyên trong doanh nghiệp. Bên mua mua cả phần tốt lẫn phần xấu. Nợ thuế, nợ bảo hiểm, tranh chấp lao động, bảo lãnh đã ký trước ngày chuyển nhượng đều đi theo pháp nhân. Đây là lý do soát xét pháp lý ở cấu trúc mua cổ phần phải nặng hơn hẳn so với mua tài sản.

Về thủ tục, cần phân biệt hai loại hình. Với công ty cổ phần, Điều 127 Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép cổ đông tự do chuyển nhượng, trừ hạn chế tại khoản 3 Điều 120 với cổ đông sáng lập trong ba năm đầu và trừ hạn chế do Điều lệ quy định; khoản 1 Điều 127 nói rõ hạn chế trong Điều lệ chỉ có hiệu lực khi được nêu rõ trong cổ phiếu của cổ phần tương ứng. Khoản 6 Điều 127 quy định người nhận chuyển nhượng chỉ trở thành cổ đông từ thời điểm các thông tin của họ được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký cổ đông. Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, điểm a khoản 1 Điều 52 (bản sửa đổi theo khoản 15 Điều 1 Luật 76/2025/QH15) buộc chào bán phần vốn góp cho thành viên còn lại theo tỷ lệ tương ứng với cùng điều kiện chào bán; chỉ khi các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày chào bán thì mới được chuyển nhượng ra ngoài, theo điểm b khoản 1. Khoản 2 Điều 52 nói thêm rằng thành viên chuyển nhượng vẫn có quyền và nghĩa vụ với công ty cho tới khi thông tin người mua được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký thành viên.

Sáp nhập: bên bị sáp nhập chấm dứt, bên nhận kế thừa toàn bộ

Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020 định nghĩa sáp nhập là việc một hoặc một số công ty chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang một công ty khác, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập.

Ba điểm cần nhớ trong thủ tục. Thứ nhất, hợp đồng sáp nhập phải có đủ các nội dung chủ yếu mà điểm a khoản 2 liệt kê, trong đó có phương án sử dụng lao động và cách thức chuyển đổi phần vốn góp, cổ phần, trái phiếu của công ty bị sáp nhập thành phần vốn góp, cổ phần, trái phiếu của công ty nhận sáp nhập. Thứ hai, điểm b khoản 2 buộc gửi hợp đồng sáp nhập đến tất cả chủ nợ và thông báo cho người lao động biết trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày thông qua. Thứ ba, theo điểm c khoản 2, sau khi công ty nhận sáp nhập đăng ký doanh nghiệp, công ty bị sáp nhập chấm dứt tồn tại và công ty nhận sáp nhập chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ, các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản khác của công ty bị sáp nhập.

Nói cách khác, sáp nhập không phải là cách rũ nợ. Nghĩa vụ không mất đi, nó chuyển chỗ. Điều cần làm là đưa toàn bộ danh mục nợ và nghĩa vụ vào hợp đồng và vào giá.

Hợp nhất: tất cả các bên cũ chấm dứt, lập pháp nhân mới

Điều 200 quy định hai hoặc một số công ty có thể hợp nhất thành một công ty mới, đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất. Thủ tục gần giống sáp nhập: chuẩn bị hợp đồng hợp nhất và dự thảo Điều lệ công ty hợp nhất, thông qua, gửi chủ nợ và thông báo người lao động trong 15 ngày, rồi đăng ký doanh nghiệp cho công ty hợp nhất. Khoản 4 Điều 200 xác định công ty hợp nhất đương nhiên kế thừa toàn bộ quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của các công ty bị hợp nhất.

Khác biệt thực tế giữa hợp nhất và sáp nhập nằm ở chỗ giấy phép và tư cách. Hợp nhất sinh ra một pháp nhân mới, nên mọi giấy phép con, chứng chỉ hành nghề, hạn mức tín dụng, mã số thuế đều phải làm lại từ đầu. Sáp nhập giữ được pháp nhân của bên nhận. Nếu bên nhận là bên đang nắm giấy phép khó xin, sáp nhập gần như luôn là lựa chọn tốt hơn.

Cả Điều 200 khoản 3 và Điều 201 khoản 3 đều buộc các bên bảo đảm tuân thủ quy định của Luật Cạnh tranh.

Mua tài sản và bán doanh nghiệp tư nhân

Cấu trúc thứ tư là mua tài sản: bên mua chỉ lấy dây chuyền, bất động sản, thương hiệu hay hợp đồng được chỉ định, không nhận pháp nhân. Ưu điểm là cô lập được rủi ro quá khứ. Nhược điểm là từng tài sản phải chuyển quyền riêng, hợp đồng với bên thứ ba thường cần sự đồng ý của bên đó, và giấy phép gắn với pháp nhân thì không đi theo tài sản.

Riêng với doanh nghiệp tư nhân, Điều 192 Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép chủ doanh nghiệp tư nhân bán doanh nghiệp cho cá nhân, tổ chức khác. Khoản 2 Điều 192 đặt một quy tắc rất đáng chú ý: sau khi bán, chủ doanh nghiệp tư nhân vẫn phải chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp phát sinh trong thời gian trước ngày chuyển giao, trừ trường hợp chủ doanh nghiệp, người mua và chủ nợ có thỏa thuận khác. Nghĩa là nợ cũ ở lại với người bán, trừ khi có thỏa thuận ba bên có sự tham gia của chủ nợ.

Chuyển đổi loại hình đi kèm thương vụ

Nhiều thương vụ cần đổi loại hình trước hoặc sau khi đóng giao dịch, thường là từ công ty trách nhiệm hữu hạn sang công ty cổ phần để mở đường cho nhà đầu tư vào sau. Điều 202 cho phép bốn phương thức chuyển đổi: không huy động thêm người góp vốn; huy động thêm tổ chức, cá nhân khác góp vốn; bán toàn bộ hoặc một phần phần vốn góp cho tổ chức, cá nhân khác; hoặc kết hợp các phương thức trên.

Hai mốc thời gian cần giữ: khoản 3 Điều 202 buộc đăng ký chuyển đổi với Cơ quan đăng ký kinh doanh trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày hoàn thành việc chuyển đổi, và cơ quan đăng ký kinh doanh cấp lại Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ. Khoản 4 xác định công ty chuyển đổi đương nhiên kế thừa toàn bộ quyền và lợi ích hợp pháp, chịu trách nhiệm về các khoản nợ, gồm cả nợ thuế, hợp đồng lao động và nghĩa vụ khác của công ty được chuyển đổi. Hồ sơ đăng ký thay đổi thực hiện theo Nghị định 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 và thay thế Nghị định 01/2021/NĐ-CP.

Ngưỡng phải thông báo tập trung kinh tế

Đây là bước nhiều thương vụ bỏ sót. Khoản 1 Điều 33 Luật Cạnh tranh 23/2018/QH14 buộc doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế nộp hồ sơ thông báo đến Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi tiến hành tập trung kinh tế, nếu thuộc ngưỡng thông báo.

Khoản 1 Điều 13 Nghị định 35/2020/NĐ-CP cụ thể hóa ngưỡng cho doanh nghiệp thông thường. Chỉ cần rơi vào một trong bốn trường hợp là phải thông báo:

• Tổng tài sản trên thị trường Việt Nam của doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp liên kết đạt từ 3.000 tỷ đồng trở lên trong năm tài chính liền kề trước năm dự kiến thực hiện;
• Tổng doanh thu bán ra hoặc doanh số mua vào trên thị trường Việt Nam đạt từ 3.000 tỷ đồng trở lên trong năm tài chính liền kề trước;
• Giá trị giao dịch của tập trung kinh tế từ 1.000 tỷ đồng trở lên;
• Thị phần kết hợp của các doanh nghiệp dự định tham gia từ 20% trở lên trên thị trường liên quan trong năm tài chính liền kề trước.

Khoản 2 Điều 13 đặt ngưỡng riêng, cao hơn, cho tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm và công ty chứng khoán.

Hệ quả của việc bỏ sót nằm ở Điều 44 Luật Cạnh tranh: không thông báo tập trung kinh tế theo quy định là một hành vi vi phạm, cùng nhóm với việc thực hiện tập trung kinh tế khi chưa có kết quả thẩm định sơ bộ, hoặc thực hiện tập trung kinh tế bị cấm. Và Điều 30 Luật Cạnh tranh cấm tập trung kinh tế gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể trên thị trường Việt Nam. Vì vậy, bước tính ngưỡng nên làm ngay từ lúc dựng cấu trúc, không để tới lúc ký.

Hai rủi ro tòa án đã chỉ ra

Hai vụ việc dưới đây là tình tiết và kết quả của từng vụ cụ thể, không phải quy tắc pháp luật chung, nhưng cho thấy rõ chỗ dễ vỡ của một thương vụ.

Vốn ghi trên giấy không chắc là vốn đã thực góp. Trong Bản án số 03/2025/KDTM-PT ngày 25/8/2025 của Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội, tranh chấp xoay quanh 33.193 cổ phần tương ứng 3.319.300.000 đồng được thể hiện trên ba phiếu thu. Các phiếu thu này thiếu chữ ký của kế toán và thủ quỹ, và tòa xác định tiền chưa từng vào quỹ công ty. Tòa tuyên số cổ phần đó không phải là cổ phần của công ty, đồng thời ghi nhận công ty có quyền và nghĩa vụ điều chỉnh vốn điều lệ cho đúng. Với bên mua, đây là lý do phải đối chiếu chứng từ thanh toán thực tế, sổ đăng ký cổ đông và sổ quỹ, chứ không chỉ đọc giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.

Người đứng tên trên giấy tờ chưa chắc là người sở hữu thật. Quyết định giám đốc thẩm số 12/2022/KDTM-GĐT ngày 12/12/2022 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao liên quan một công ty trách nhiệm hữu hạn có vốn điều lệ 8,8 tỷ đồng với năm thành viên sáng lập. Bên nhận chuyển nhượng phần vốn góp chỉ đứng tên giùm và chưa thanh toán. Tòa sơ thẩm và phúc thẩm tuyên giao dịch vô hiệu, và Hội đồng Thẩm phán nhận định hướng xử lý đó là có căn cứ, nhưng vẫn hủy cả hai bản án vì tòa cấp dưới không thụ lý yêu cầu phản tố theo Điều 200 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và không giải quyết hậu quả của giao dịch vô hiệu theo Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015. Bài học thực tế: hồ sơ chuyển nhượng phải đi kèm chứng từ thanh toán thật và phải được ghi nhận đúng vào sổ đăng ký thành viên hoặc sổ đăng ký cổ đông.

Chốt lại

Một chiến lược M&A chắc tay thường đi theo thứ tự: xác định thứ mình thật sự muốn mua là pháp nhân hay tài sản; chọn cấu trúc tương ứng; tính ngưỡng thông báo tập trung kinh tế ngay từ đầu; soát xét vốn thực góp và chứng từ thanh toán chứ không chỉ soát giấy tờ đăng ký; rồi mới đàm phán giá và cam kết bảo đảm. Chọn sai cấu trúc ở bước một thì các bước sau không sửa được bằng điều khoản hợp đồng.